پشت سر تقریباً هر پزشک بزرگی در تاریخ اسلام، جایی هست که او اجازه یافت در آن بیاموزد. یکی از کهنترین این جایها را زنی وقف کرده است.
فاطمه الفهری حدود سال ۸۰۰ در قیروان، در تونسِ امروزی، زاده شد. خانوادهاش به فاس در مراکش هجرت کردند، جایی که پدرش بهعنوان بازرگان به ثروت رسید. چون درگذشت، فاطمه و خواهرش مریم ثروتی را به ارث بردند.
آنان میتوانستند با آن ثروت زندگانی آسودهای پیش گیرند. اما هر دو بهجای آن صدقه را برگزیدند، یعنی بخششی ماندگار به جامعهٔ خویش. مریم بنا بر روایت دستور به ساختن مسجدی داد. و فاطمه چیزی ساخت که قرار بود جهان را دگرگون کند.
در سال ۸۵۹ او در فاس سنگ بنای مسجد قرویین را نهاد، که به نام شهر زادگاهش قیروان نامگذاری شد. گفته میشود او روزه گرفت تا آنکه ساختمان به پایان رسید، و تنها از مصالحی بهره برد که از زمین خود بود، تا همهچیز از مالکیت مشروع برآید. از این مسجد مدرسهای پدید آمد و از مدرسه دانشگاهی.
قرویین امروز کهنترین نهاد آموزشی پیوسته دایر در جهان به شمار میآید، که یونسکو و کتاب رکوردهای گینس آن را تصدیق کردهاند. در گذر سدهها در آنجا نهتنها قرآن و فقه، بلکه طب، نجوم، ریاضیات و علوم طبیعی نیز آموزش داده میشد. دانشمندانی همچون ابن خلدون در فاس آموختند و آموزش دادند.
بیش از هزار سال پیش، زنی میراث خود را به سرچشمهای از دانش بدل کرد که هرگز نخشکید. هر پزشک مسلمان، هر پرستار و هر دانشآموزی، اندکی وامدار اوست. دانشگاه او تا امروز در فاس برپاست. اما نام او را اندکشماری میشناسند. وقت آن است که این تغییر کند.
وَقُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمٗا
«… و بگو: پروردگارا، بر دانش من بیفزای.»
سورهٔ طه (۲۰:۱۱۴)
دانش بهمثابهٔ صدقهٔ ماندگار
پیوند اسلام و طب دقیقاً همینجاست. فاطمه پزشک نبود. اما او زمینهای را آماده ساخت که طبابت و دانش بیش از هزار سال بر آن بالید. پیامبر ﷺ فرمود که با مرگ انسان کردارهایش پایان مییابد، مگر سه چیز: صدقهٔ جاریه، دانش سودمند، و فرزند صالحی که برای او دعا کند. فاطمه دو تای آن را یکجا وقف کرد. دانشی که او ممکن ساخت، تا امروز جاری است.