سازمان بهداشت جهانی، سلامت را نه صرفاً فقدان بیماری، بلکه حالتی از رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی تعریف میکند. این تعریف اغلب بهعنوان پیشرفتی چندبُعدی و مثبت توصیف میشود.
با این حال، در بررسی دقیقتر، همچنان تقلیلگرایانه باقی میماند.
این تعریف در چارچوب جهانبینی طبیعتگرایانه-ماتریالیستی قرار دارد که تنها آنچه قابل اندازهگیری و مشاهده است را در نظر میگیرد. بُعد معنوی انسان — رابطهاش با خالقش — بهطور ساختاری نادیده گرفته شده است. نه به این دلیل که رد شده، بلکه چون در این پارادایم جایی ندارد.
این نگرش در حکایت مشهور میان ناپلئون بناپارت و پیر-سیمون لاپلاس نمود مییابد. وقتی از او پرسیده شد خداوند چه نقشی در مدلش دارد، لاپلاس پاسخ داد که نیازی به این فرضیه نداشته است.
قرآن دقیقاً این تنگنظری را توصیف میکند:
يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِّنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ
Surah ar-Rum 30:7
دیدگاه اسلامی
در درک اسلامی، سلامت حالتی منفرد از ابعاد جداگانه نیست، بلکه بیانگر نظمی بنیادین میان انسان، آفرینش و آفریدگار است.
منابع اسلامی سلامت را نه با یک واژه، بلکه با چندین واژه توصیف میکنند که در کنار هم تصویر کامل را تشکیل میدهند:
- صحّت (صحة) سلامت جسمانی، قدرت و تمامیت را توصیف میکند. پیامبر ﷺ این مفهوم را در حدیث معروف به کار بردهاند:
اغْتَنِمْ خَمْسًا قَبْلَ خَمْسٍ: صِحَّتَكَ قَبْلَ سَقَمِكَ
Narrated by al-Hakim, Mustadrak 7846
- عافیت (عافية) به معنای رفاه جامع، امنیت و آرامش درونی است. این واژه در دعای قنوت آمده است:
وَعَافِنِي فِيمَنْ عَافَيْتَ
Dua al-Qunut, narrated by Abu Dawud 1425 and an-Nasai 1725
- سلامت / قلب سلیم (قلب سليم) نشاندهنده سلامت معنوی — قلبی پاک و جهتگیری صادقانه است. الله در قرآن بیان میکند که در روز قیامت نه مال و نه فرزند سودی نخواهد داشت — تنها کسی که با قلبی سالم نزد الله بیاید:
يَوْمَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ
Surah ash-Shuara 26:88-89
- استقامت (استقامة) راستی و جهتگیری پایدار در زندگی را بیان میکند. در سوره فاتحه که در هر نماز میخوانیم آمده است:
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ
Surah al-Fatiha 1:6
- میزان / توازن (ميزان / توازن) تعادل میان حقوق الله، خود و دیگران را بیان میکند. سلمان فارسی به ابودرداء گفت:
«همانا پروردگارت بر تو حقی دارد، نَفْست بر تو حقی دارد و خانوادهات بر تو حقی دارد — پس حق هر صاحب حقی را ادا کن.» پیامبر ﷺ فرمودند: «سلمان راست گفت.»
صحیح بخاری ۶۱۳۹
- فطرت (فطرة) حالت اصلی و خدادادی انسان است:
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا ۚ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا ۚ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ
Surah ar-Rum 30:30
- شفاء (شفاء) شفایی است که در نهایت از سوی الله میآید:
وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ
Surah ash-Shuara 26:80
جمعبندی
سلامت یا شفا در اسلام به معنای بازگشت به حالت اصیل و خداآفریدهمان (فطرت) است که در آن بدن، ذهن و روح در هماهنگی (میزان) قرار دارند. این حالتی از رفاه (عافیت) و کمال (سلیم) است که الله (سبحانه و تعالی) بهعنوان سرچشمه تمام شفا (الشافی) آن را ممکن میسازد.
