اخلاق پزشکی مدرن به عنوان یک رشته مستقل، در اروپا نخستین بار حدود سال ۱۸۰۳ میلادی با توماس پرسیوال پدید آمد؛ کسی که در منچستر اصطلاح «Medical Ethics» را بنیان نهاد.1 اما آنچه در غرب به عنوان نوآوری قرن نوزدهم جشن گرفته میشود، در جهان اسلام مدتها پیش به صورت نظامی بالنده از آموزهها شکل گرفته بود. در همان قرن نهم میلادی، دانشمندان مسلمان آثار نظاممندی درباره اخلاق و آداب پزشک به رشته تحریر درآورده بودند.2
اخلاق و آداب، دو روی یک سکه
اخلاق به شخصیت درونی و فضایل نفسانی اشاره دارد؛ یعنی اینکه پزشک در پیشگاه خداوند چه کسی است: اخلاص، تواضع، رحمت، صبر و تقوای او.3
آداب در مقابل، به رفتار بیرونی و آداب حرفهای اشاره دارد؛ یعنی اینکه پزشک چگونه ظاهر میشود: شیوه برخورد او با بیمار، نوع پوشش، گفتار، رازداری و نظم روزانه او.4 این دو در کنار یکدیگر، پزشک فاضل یعنی الطبیب الفاضل را میسازند.
دو پیشگام در خط مقدم
آداب الطبیب از اسحاق بن علی رُهاوی (قرن نهم میلادی)
پزشک رُهاوی که اهل رُها، اورفای کنونی بود، با نگارش کتاب آداب الطبیب نخستین اثر نظاممند جهانی درباره اخلاق پزشکی را پدید آورد؛ حدود هزار سال پیش از پرسیوال.5 او اثر خود را بر اساس سه رابطه ساختار بخشید: وظایف پزشک در برابر بیمار، در برابر خودش، و وظایف بیمار در برابر پزشک.6
نقلقولی کلیدی که نگرش او را به خوبی بیان میکند:
«پزشک نباید حسود، کینهتوز، آزمند یا متکبر باشد. او باید بخشنده، مهربان، فروتن و شکرگزار باشد… روز خود را میان نماز، ذکر خدا، مطالعه و عیادت بیماران تقسیم کند.»
«پزشک باید نسبت به ناتوانان و نیازمندان دادگر و مهربان باشد.»
اسحاق بن علی رُهاوی، آداب الطبیب7
اخلاق الطبیب از ابوبکر رازی (رازس، ۸۶۵ تا ۹۲۵ م)
رازی که از بزرگترین پزشکان بالینی تاریخ به شمار میرود، کتاب اخلاق الطبیب خود را خطاب به شاگردانش نگاشت.8 او در این اثر بر نگرش درونی تأکید میورزد:
«پزشک باید با مردم به نرمی و ملاطفت رفتار کند، در غیاب ایشان از آنان بدگویی نکند و اسرار آنان را نگاه دارد. چه بسا انسانی به بیماریای مبتلا است که حتی آن را از نزدیکترین خویشان خود پنهان میدارد و تنها به ضرورت، آن را با پزشک خویش در میان مینهد.»
ابوبکر رازی، اخلاق الطبیب8
«هدف پزشک نباید مالی باشد که به دست میآورد. او باید بیماران را به یکسان درمان کند، بیتوجه به ثروت یا جایگاه اجتماعی آنان.»
«هیچ درمانی از درمانی که در آن تکبر پزشک آشکار شود، بهتر نیست.»
پزشکی به عنوان وظیفهای جمعی در اندیشه امام غزالی و ابن قدامه
در کنار این دو ساحت فضیلتی، امام غزالی در اثر سترگ خویش احیاء علوم الدین یادآور میشود که پزشکی از فرض کفایه امت است؛ یعنی وظیفهای جمعی. چنانچه این وظیفه ادا نشود، تمامی جامعه در گناه خواهد بود.10
ابن قدامه مقدسی (متوفی ۶۲۰ ه.ق / ۱۲۲۳ م) در اثر خویش المغنی روی دیگر این وظیفه، یعنی مسئولیت ناشی از شایستگی علمی را میافزاید:
«هرگاه پزشکی صلاحیتهای لازم، دانش و مهارت کافی را نداشته باشد و با این همه از این حد فراتر رود، در برابر آن بازخواست خواهد شد.»
ابن قدامه مقدسی، المغنی11
بدین ترتیب، شایستگی پزشکی صرفاً یک الزام فنی نیست، بلکه تعهدی اخلاقی و دینی به شمار میرود.
بنیاد قرآنی
قرآن کریم شالوده اخلاقی هر دو ساحت اخلاق و آداب را بنا مینهد:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ ۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
«بهراستی که خداوند به عدل و احسان (نیکوکاری) و بخشش به خویشاوندان فرمان میدهد و از فحشا و منکر و ستم باز میدارد. شما را اندرز میدهد، باشد که پند گیرید.»
سوره النحل ۱۶:۹۰
و درباره حرمت جانی که پزشک موظف به پاسداری از آن است:
وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا
«…و هر کس جانی را زنده نگاه دارد، چنان است که گویی همه مردم را زنده کرده است.»
سوره المائده ۵:۳۲
و همچنین این سخن نامدار از امام علی بن ابی طالب (علیه السلام):
«هر که به طبابت میپردازد، باید تقوای الهی پیشه کند، نصیحت خالصانه دهد و در کار خویش به اجتهاد کوشا باشد.»
امام علی بن ابی طالب (علیه السلام)12
و امروز؟ پزشک میان محاسبه و اخلاق
هر کس این آرمان کلاسیک را بخواند، به سرعت شکاف میان آن و واقعیت امروز را احساس میکند. پزشک امروز زیر فشاری قرار دارد که رُهاوی و رازی چنین فشاری را نمیشناختند: فشار اقتصادی، تنگنای زمان، کمبود نیروی انسانی، و نظامی که در آن دیگر بیمار در کانون توجه نیست، بلکه رقمی است که قابل محاسبه باشد. تشخیصها به کدها، انسانها به پروندهها و درمانها به درآمد بدل میشوند.
از همین جا فرسایشی خاموش در فضیلت پزشکی آغاز میشود. تصمیمها از منطق محاسبه مالی پیروی میکنند، نه از اندیکاسیون پزشکی. در اتاق پزشکان، درباره بیماران غیبت میشود، از همکاران بد گفته میشود، و از کادر پرستاری شکایت میشود. همدلی جای خود را به خشونت میدهد، و گوش فرا دادن به سرعت و شتاب در انجام وظایف. بیمار دیگر به عنوان انسانی که خداوند او را به امانت سپرده دیده نمیشود، بلکه همچون ماشینی که باید تعمیر شود یا بدتر از آن، همچون کالایی که باید سود بیاورد.
بسیاری از اینها ساختاری است و پزشکِ تکی را بیتقصیر در بر میگیرد. اما سنت اسلامی درست در همین نقطه وارد میشود: نظام، فرد را از مسئولیت شخصی در پیشگاه خداوند رها نمیکند. تقوا، احسان و نصیحت کالاهای تجملی برای روزگاران آسوده نیستند، بلکه درست هنگامی که همه چیز در اطراف به سوی خلاف آن میکشاند، از انسان طلب میشوند. پزشکی که با وجود فواصل دهدقیقهای ویزیت، به راستی در چشمان بیمار مینگرد، پس از بسته شدن در اتاق غیبت نمیکند، و خدمتی را که از نظر پزشکی لازم نبوده در صورتحساب نمینویسد، او اخلاق و آداب را در سال ۲۰۲۶ زندگی میکند.
حکیم: مسئولیت در سه جهت
همه این آموزهها در یک مفهوم یگانه و جامع گرد میآیند: مسئولیت پزشک در سه جهت، در برابر خداوند، در برابر جامعه و در برابر خویشتن.
I
در برابر خداوند
تقوا
اخلاص
خداآگاهی و نیت خالص
II
در برابر خویشتن
اخلاق
تواضع، رحمت، نظم نفسانی
III
در برابر جامعه
آداب
احسان
نصیحت
برتری، عدالت، اندرز خالصانه
این همان است که ما آن را حکیم مینامیم، پزشک فرزانهای که ایمان خود را با دانش خویش درهم میآمیزد و به انسانها خدمت میکند. نه صرفاً تکنسینی برای کالبد بدن، بلکه انسانی که قلبش از خداوند در هراس است، منش او رحمت میتاباند و دستانش با شایستگی، عدالت و رازداری به هر نیازمندی خدمت میکند.
زیرا شفا خود تنها از جانب خداوند است، الشافی. حکیم شفا نمیدهد. او میکوشد با دانش، منش و تقوای خویش، شایسته آن شود که ابزاری در دست او باشد.
منابع
- Ghezloo et al., Journal of Medical Biography, 2024. ↩
- Mertek, mmertek.de, 2017. ↩
- Padela, Islamic Medical Ethics: A Primer, MCW. ↩
- Wikipedia, Adab al-Tabib. ↩
- Ghezloo et al., 2024; Mertek, 2017. ↩
- Chamsi-Pasha, Saudi Medical Journal, 2013. ↩
- JBIMA, Evolution of Islamic Medical Ethics, 2022. ↩
- The Islamic Reality, Medical Ethics in Islamic History, 2024. ↩
- Karaman, Abu Bakr Al-Razi and Medical Ethics. ↩
- Chamsi-Pasha & Albar, Doctor–Patient Relationship: Islamic Perspective, 2016. ↩
- Al-Kawtharī, Life as a Muslim Medic, Darul Iftaa, 2020. ↩
- Khalfan, Prescriptions for Physicians, al-islam.org, 2023. ↩
