عیادت مریض به‌مثابه عبادت: سنتی فراموش‌شده و احیای آن

حَقُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ خَمْسٌ: رَدُّ السَّلاَمِ، وَعِيَادَةُ الْمَرِيضِ، وَاتِّبَاعُ الْجَنَائِزِ، وَإِجَابَةُ الدَّعْوَةِ، وَتَشْمِيتُ الْعَاطِسِ

حقّ مسلمان بر مسلمان پنج چیز است: پاسخ دادن به سلام، عیادت بیمار، تشییع جنازه، اجابت دعوت و پاسخ گفتن به عطسه‌کننده.

صحیح بخاری ۱۲۴۰ و صحیح مسلم ۲۱۶۲الف (متفق علیه، ترجمه فارسی)

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمِ بْنِ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: يَا ابْنَ آدَمَ مَرِضْتُ فَلَمْ تَعُدْنِي. قَالَ: يَا رَبِّ كَيْفَ أَعُودُكَ وَأَنْتَ رَبُّ الْعَالَمِينَ؟ قَالَ: أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ عَبْدِي فُلاَنًا مَرِضَ فَلَمْ تَعُدْهُ؟ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّكَ لَوْ عُدْتَهُ لَوَجَدْتَنِي عِنْدَهُ؟ يَا ابْنَ آدَمَ اسْتَطْعَمْتُكَ فَلَمْ تُطْعِمْنِي. قَالَ: يَا رَبِّ وَكَيْفَ أُطْعِمُكَ وَأَنْتَ رَبُّ الْعَالَمِينَ؟ قَالَ: أَمَا عَلِمْتَ أَنَّهُ اسْتَطْعَمَكَ عَبْدِي فُلاَنٌ فَلَمْ تُطْعِمْهُ؟ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّكَ لَوْ أَطْعَمْتَهُ لَوَجَدْتَ ذَلِكَ عِنْدِي؟ يَا ابْنَ آدَمَ اسْتَسْقَيْتُكَ فَلَمْ تَسْقِنِي. قَالَ: يَا رَبِّ كَيْفَ أَسْقِيكَ وَأَنْتَ رَبُّ الْعَالَمِينَ؟ قَالَ: اسْتَسْقَاكَ عَبْدِي فُلاَنٌ فَلَمْ تَسْقِهِ، أَمَا إِنَّكَ لَوْ سَقَيْتَهُ وَجَدْتَ ذَلِكَ عِنْدِي».

همانا خداوند عزّوجلّ در روز قیامت می‌فرماید: ‚ای فرزند آدم! بیمار شدم و به عیادتم نیامدی.' می‌گوید: ‚پروردگارا! چگونه تو را عیادت کنم، حال آنکه تو پروردگار جهانیانی؟' می‌فرماید: ‚آیا ندانستی که فلان بندهٔ من بیمار شد و تو به عیادتش نرفتی؟ آیا ندانستی که اگر به عیادتش می‌رفتی، مرا نزد او می‌یافتی؟ ای فرزند آدم! از تو طعام خواستم و مرا اطعام نکردی.' می‌گوید: ‚پروردگارا! چگونه تو را اطعام کنم، حال آنکه تو پروردگار جهانیانی؟' می‌فرماید: ‚آیا ندانستی که فلان بندهٔ من از تو طعام خواست و تو به او طعام ندادی؟ آیا ندانستی که اگر به او طعام می‌دادی، آن را نزد من می‌یافتی؟ ای فرزند آدم! از تو آب خواستم و مرا سیراب نکردی.' می‌گوید: ‚پروردگارا! چگونه تو را سیراب کنم، حال آنکه تو پروردگار جهانیانی؟' می‌فرماید: ‚فلان بندهٔ من از تو آب خواست و تو او را سیراب نکردی؛ اگر او را سیراب می‌کردی، آن را نزد من می‌یافتی.'

صحیح مسلم ۲۵۶۹، کتاب ۴۵، حدیث ۵۴ (ترجمه فارسی)

مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَعُودُ مُسْلِمًا غُدْوَةً إِلاَّ صَلَّى عَلَيْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ حَتَّى يُمْسِيَ وَإِنْ عَادَهُ عَشِيَّةً إِلاَّ صَلَّى عَلَيْهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ حَتَّى يُصْبِحَ وَكَانَ لَهُ خَرِيفٌ فِي الْجَنَّةِ

هیچ مسلمانی نیست که بامدادان به عیادت مسلمانی برود، مگر آنکه هفتاد هزار فرشته تا شامگاه بر او درود می‌فرستند؛ و اگر شامگاه به عیادت او برود، هفتاد هزار فرشته تا بامداد بر او درود می‌فرستند، و او را در بهشت باغی (پر از میوه) خواهد بود.

سنن ترمذی ۹۶۹، کتاب ۱۰، حدیث ۵ (ترجمه فارسی)

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهْوَ يُوعَكُ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّكَ تُوعَكُ وَعْكًا شَدِيدًا. قَالَ: أَجَلْ، إِنِّي أُوعَكُ كَمَا يُوعَكُ رَجُلَانِ مِنْكُمْ. قُلْتُ: ذَلِكَ أَنَّ لَكَ أَجْرَيْنِ؟ قَالَ: أَجَلْ، ذَلِكَ كَذَلِكَ. مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُصِيبُهُ أَذًى، شَوْكَةٌ فَمَا فَوْقَهَا، إِلَّا كَفَّرَ اللَّهُ بِهَا سَيِّئَاتِهِ، كَمَا تَحُطُّ الشَّجَرَةُ وَرَقَهَا.

از عبداللّٰه (بن مسعود) روایت است: بر رسول خدا ﷺ وارد شدم در حالی که تب شدیدی داشت. گفتم: „ای رسول خدا، شما را تبی بسیار سخت فرا گرفته است." فرمود: „آری، من تب می‌کشم به اندازهٔ تب دو مرد از شما." گفتم: „آیا از آن روست که برای شما دو پاداش است؟" فرمود: „آری، چنین است. هیچ مسلمانی به آزاری نمی‌رسد، خاری بخلد یا بیش از آن، مگر آنکه خداوند به سبب آن گناهانش را می‌ریزد، چنان‌که درخت برگ‌های خود را فرو می‌ریزد."

صحیح البخاری ۵۶۴۸، کتاب المرضی (کتاب ۷۵)، حدیث ۸

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ عَلَى أَعْرَابِيٍّ يَعُودُهُ، وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا دَخَلَ عَلَى مَرِيضٍ يَعُودُهُ فَقَالَ لَهُ: «لَا بَأْسَ، طَهُورٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ».

از ابن عبّاس (رضی الله عنهما) روایت است: پیامبر ﷺ به عیادت یک اعرابی بیمار رفت. هرگاه پیامبر ﷺ به دیدن بیماری می‌رفت، به او می‌فرمود: «لا بَأْسَ، طَهُورٌ إِنْ شَاءَ اللهُ» – «باکی نیست، ان‌شاءالله [این بیماری] پاک‌کننده [از گناهان] است.»

صحیح البخاری ۵۶۵۶، کتاب المرضیٰ (کتاب بیماران)، باب: عیادت اعرابی

إِذَا سَمِعْتُمْ بِالطَّاعُونِ بِأَرْضٍ فَلَا تَدْخُلُوهَا، وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلَا تَخْرُجُوا مِنْهَا.

اگر شنیدید که در سرزمینی طاعون آمده است، به آن وارد نشوید؛ و اگر در سرزمینی که شما در آن هستید واقع شد، از آن خارج نشوید.

صحیح البخاری ۵۷۲۸، کتاب الطب (کتاب ۷۶)، حدیث ۴۳؛ موازی صحیح مسلم ۲۲۱۸

وَفِرَّ مِنَ الْمَجْذُومِ كَمَا تَفِرُّ مِنَ الْأَسَدِ

از شخص مجذوم (جذامی) بگریزید، چنان‌که از شیر می‌گریزید.

صحیح بخاری ۵۷۰۷، کتاب الطب (۷۶)، حدیث ۲۷