حدود ده سال پیش «چالش سطل یخ» برای جلب توجه به بیماری ALS (اسکلروز جانبی آمیوتروفیک) فراگیر شد. هدف پیشبرد تحقیقات و مراقبت از این بیماری بود که مدتها «غیرقابل درمان» تلقی میشد. تا به امروز ALS اساساً قابل درمان نیست و تنها سیر آن قابل کنترل است.
اما چند ماه پیش انجمن نورولوژی آلمان بیانیهای مطبوعاتی منتشر کرد که در آن از رویکردهای دارویی جدید گزارش میداد. این رویکردها امکان کنترل بیماری و حتی بازگرداندن بخشی از آسیبهای عصبی در برخی زیرگروهها را فراهم میکنند. ناگهان این سؤال مطرح شد که آیا ALS در آینده قابل درمان خواهد بود.
این نمونهای بارز از سخن پیامبر ﷺ است:
مَا أَنْزَلَ اللَّهُ دَاءً إِلَّا أَنْزَلَ لَهُ شِفَاءً
Sahih al-Bukhari 5678
از این حدیث، نگرشی بنیادین نسبت به بیماری برای کادر درمانی مسلمان حاصل میشود. در معنای واقعی، بیماری «غیرقابل درمان» وجود ندارد. بلکه بیماریهایی وجود دارند که داروی آنها هنوز برای ما شناخته نشده است.
این بدان معناست که گفتن به بیمار که بیماریاش اساساً غیرقابل درمان است یا دیگر کاری نمیتوان کرد، از این منظر مناسب نیست. بهویژه در بیماریهای سنگین مانند سرطانهای پیشرفته، اغلب سؤال «درمانی» یا «تسکینی» مطرح میشود. از نظر پزشکی این به معنای آن است که دیگر شفا هدف نیست و کنترل علائم در اولویت قرار دارد.
اما نگرش بنیادین اسلامی متفاوت است. هر بیماری، هر چقدر هم پیچیده باشد، اصولاً قابل درمان است — حتی اگر داروی آن را هنوز نشناسیم. در عین حال آگاهیم که شفا را نه دارو، بلکه تنها الله عطا میکند.
همانگونه که در قرآن از زبان ابراهیم (علیه السلام) نقل شده است:
وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ
Surah ash-Shuara 26:80
درمان در اسلام تنها به دارو محدود نمیشود. دعا، رقیه و خود قرآن نیز ابزارهای شفا هستند. الله میفرماید:
وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ
Surah al-Isra 17:82
در نهایت تنها الله تصمیم میگیرد که کدام وسیله را برای شفای انسان به کار گیرد. از این رو مسئولیت ما استفاده از تمام منابع موجود است، چه مادی و چه معنوی.
برای کادر درمانی مسلمان این بهطور مشخص به این معناست: همواره به بیمار امید بدهید، ارزیابی پزشکی واقعبینانه ارائه دهید، اما از بهکاربردن مفهوم «غیرقابل درمان» بهصورت مطلق خودداری کنید — زیرا با درک ایمانی ما در تضاد است.
همچنین موظفیم فعالانه در جستجوی درمان باشیم و دانش پزشکی را پیش ببریم. در این زمینه اغلب به سخن امام غزالی اشاره میشود که آموختن و پیشبرد دانش پزشکی را فرض کفایه دانسته است.
دفعه بعد که با بیماری پیشرفتهای مانند سرطان، COPD پیشرفته، ALS، اسکیزوفرنی شدید یا هر بیماری سنگین دیگری مواجه شدید، لحظهای درنگ کنید. به یاد داشته باشید که این بیماری نیز در نهایت قابل شفاست — حتی اگر راه آن هنوز بر ما پنهان باشد.
به بیمار امید بدهید، اما ارزیابی صادقانه و واقعبینانهای نیز از وضعیتش ارائه دهید. از مُهر قطعی «غیرقابل درمان» بپرهیزید — زیرا این با نگرش درونیای که ایمانمان به ما میآموزد، در تناقض است.
