İbn Haldun

Veba Tunus’u kasıp kavurduğunda ve tanıdığı hemen her şeyi elinden aldığında on yedi yaşındaydı. 1348 ve 1349 yıllarında annesi, babası ve hocalarından birkaçı Kara Ölüm sebebiyle hayatını kaybetti. Kesinliklerin ne kadar hızlı çöktüğünü bu kadar erken yaşta gören birinin ömrünün geri kalanında çoğu zaman tek bir sorusu kalır: Doğru saydığımız şeylerin hangisi bu sınamaya gerçekten dayanır ve hangisi yalnızca kendini hakikat diye sunan bir alışkanlıktır?

1332’de Tunus’ta Endülüs kökenli bir aileye doğan İbn Haldun, çağının klasik ilim eğitimini aldı: Kur’ân, hadis, Mâlikî mezhebinin fıkhı, Arap dili ve edebiyatı. Ardından hayatı onu İslam dünyasının bir ucundan öbürüne taşıdı; Fas, Gırnata ve Tunus saraylarında kâtip ve vezir olarak, sonra da Sultan Berkuk tarafından atanarak altı kez Kahire’de en yüksek Mâlikî hâkimi, yani kadılkudât olarak görev yaptı. 1401’de Şam’da, fatih Timur ile görüşmek üzere kendisini halatlarla şehir surundan aşağı sarkıttı; bu, Orta Çağ’ın en akılda kalıcı diplomatik karşılaşmalarından biridir.

Asıl eseri ise dört yıllık bir inziva döneminde ortaya çıktı. 1375’te, dünya tarihine yazacağı girişi, yani Mukaddime’yi kaleme almak üzere Frenda yakınlarındaki Kal’atü İbn Selâme kalesine çekildi. Bu eserin özünde tek ve köklü bir soru vardır: Bir tarihî haberin doğru olup olmadığı neyden anlaşılır? İbn Haldun bunun için, bir haberi nakledenin itibarına göre değil, eşyanın tabiatına, toplumun ve iktidarın mantığına uyup uymadığına göre değerlendiren bir sınama yöntemi geliştirdi. Böylece hadis âlimlerinin Peygamber’in ﷺ rivayetleri üzerinde çoktandır uyguladığı titizliği, yani senedin ve metnin incelenmesini, dünyevî tarihe taşıdı. Hadis ilmine büyük bir saygıyla yaklaşıyordu; onun yöntemini genişletti, onun yerine bir başkasını koymadı. Tarihçi Arnold Toynbee daha sonra Mukaddime için, herhangi bir zamanda ve herhangi bir yerde bir insan zihninin ortaya koyduğu, türünün en önemli eseri demiştir.

Tıp, İbn Haldun için bugün zaman zaman kendisinden aktarılan o tek cümleden çok daha fazlasıydı. Mukaddime’de ilimler arasında hekimliğe müstakil bir bölüm ayırır. Onu, ilaç ve beslenme yoluyla sağlığı korumak ve hastalığı iyileştirmek üzere insan bedenini hastalık ve sağlık hâllerinde inceleyen sanat olarak tanımlar ve araçlarını tek tek anlatır: nabız ölçümü, hastanın mizacı, idrar tetkiki, göz hekimliği, organların işleyişi. Bu disiplinin kurucusu olarak, yazıları temel hâline gelen Galenos’u anar ve onun çizgisine Râzî’yi, İbn Sînâ’yı, Mecûsî’yi ve Endülüslü İbn Zühr’ü yerleştirir. Hekimliği kendi umran teorisinin içine de yerleştirir: O, hastalıklarını refahtan ve bolluktan devşiren yerleşik, şehirli kültürün bir sanatıdır. Bedevîlik ise sade ve sert yaşam biçimiyle büyük ölçüde onsuz idare eder ve eskilerden nakledilen tecrübe bilgisine dayanır; İbn Haldun bunu tajriba qāṣira, yani sınırlı, tabiat ilkelerine dayanmayan tecrübe diye adlandırır.

İbn Haldun tam da bu sınama yöntemini daha nazik bir soruya da uyguladı: Peygamber’in ﷺ sözlerinden hangileri bağlayıcı hukuka aittir ve hangileri yalnızca kendi çağındaki Arabistan’ın bilgisini ve alışkanlıklarını yansıtır? Rivayetlerde zikredilen tıp hakkında hiçbir yanlış anlamaya yer bırakmadan şöyle yazar: “Rivayette zikredilen tıp bedevî türdendir. O, hiçbir şekilde ilâhî vahyin bir parçası değildir.” Ve devamla: Peygamber ﷺ dinî hükümleri öğretmek üzere gönderilmiştir, tıbbı ya da diğer dünyevî işleri değil. Buna delil olarak, İmam Müslim’in de tam bu başlık altında naklettiği bir hadisi getirir: Peygamber ﷺ çiftçilere hurma ağaçlarını yapay yolla aşılamamalarını tavsiye edince ürün alınamadı ve o da, dünyalarının işlerini kendisinden daha iyi bildiklerini söyledi.

Dolayısıyla bu, İbn Haldun’un Sünnet’e dışarıdan taşıdığı bir ayrım değildir; ayrım, kendi formülünü neredeyse harfi harfine önceleyen bir bab başlığıyla, hadis eserinin bizzat kendisinde yer alır: dinî konularda Peygamber’e ﷺ uymanın gerekliliği, fakat onun dünya hayatının işleri hakkında söyledikleri konusunda değil. Kur’ân’da zikredilen şifa vesilelerini de bütünüyle reddetmez. Bunların hasta üzerindeki etkisini, yalnızca maddenin tabii bir özelliği üzerinden değil, müminin yakîni ve güveni üzerinden de açıklar.

Bu cümleyi Peygamber’e ﷺ karşı bir mesafe koyma ile karıştırmamak gerekir. İbn Haldun’un kendisi, her gün şeriata göre hüküm veren bir kadıydı; hadis ilmini yücelten bir adamdı ve açıkça görüldüğü üzere hekimlikle bir ilim olarak yoğun biçimde meşgul olmuş biriydi. Onun vurgusu hem daha dar hem de daha cesurdur: Nakledilen her şey hüküm değildir. Bir kısmı, bir yerin ve bir zamanın ulaşabildiği en iyi bilgidir; kıymetlidir, fakat bağlayıcı değildir ve daha iyi bir tıp bulunduğunda kimse günaha girmez. İşte tam da bu keskin ayrım, imanın özünü saf tutar ve aynı zamanda hekimliğe gelişmeyi sürdürecek alanı bırakır.